Theo y học cổ truyền, mùa hè thuộc hành Hỏa, dễ gây hao tổn tân dịch (dịch cơ thể), từ đó ảnh hưởng đến chức năng tạng phủ, đặc biệt là thận. Nguyên tắc “Thanh nhiệt - Sinh tân” được xem là nền tảng trong dự phòng bệnh lý liên quan đến mất nước và rối loạn chuyển hóa…

Một nam thanh niên 25 tuổi mới đây được đưa đến Bệnh viện Bạch Mai (Hà Nội) trong tình trạng tức ngực, khó thở, đau mỏi cơ dữ dội và co rút chân tay. Trước đó một ngày, anh làm việc liên tục ngoài trời nắng nóng nhưng gần như quên uống nước vì quá tập trung công việc. 

Kết quả xét nghiệm cho thấy chỉ số creatinine - thước đo chức năng lọc của thận - tăng vọt lên 400 µmol/L, cao gấp gần 4 lần mức bình thường. Đây là dấu hiệu suy thận cấp, có nguy cơ phải lọc máu. ThS.BSNT. Tô Thị Ánh Huyền, Trung tâm Thận tiết niệu và Lọc máu, cho biết nếu bệnh nhân tới viện muộn hơn, khi độc chất tích tụ quá nhiều trong máu, bệnh viện có thể đã phải chỉ định lọc máu cấp cứu.

May mắn, sau 3 ngày điều trị tích cực và bù dịch kịp thời, chức năng thận của người bệnh đã hồi phục. Bác sĩ Huyền cho hay mỗi mùa nắng nóng, số ca nhập viện vì suy thận cấp do mất nước và thời tiết cực đoan gia tăng, trong đó có nhiều trường hợp là người trẻ, khỏe mạnh. Khi làm việc hoặc di chuyển nhiều giờ dưới trời nắng, cơ thể phải tiết nhiều mồ hôi để hạ nhiệt. Nếu không được bù nước kịp thời, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng mất nước nghiêm trọng, khiến lượng máu nuôi thận suy giảm.

Tương tự, những ngày vừa qua, Bệnh viện Bãi Cháy (Quảng Ninh) thông tin đã tiếp nhận điều trị nhiều bệnh nhân bị rối loạn điện giải, suy thận cấp do cơ thể mất nước khi lao động ngoài trời nắng nóng. Điển hình, trường hợp bệnh nhân L.V.T (46 tuổi, Sơn La) làm nghề xây dựng, cấp cứu tại bệnh viện trong tình trạng co rút các cơ toàn thân, đặc biệt vùng bắp chân, huyết áp tăng.

Tương tự, trường hợp bệnh nhân Đ.V.T (64 tuổi, Quảng Ninh) làm nghề đi biển, nhập viện với biểu hiện triệu chứng tê bì chân tay, chuột rút liên tục, đau cơ. Qua thăm khám, hai trường hợp bệnh nhân trên đều có kết quả xét nghiệm máu cô đặc, tăng men gan, suy thận cấp. Các bác sĩ đã chỉ định điều trị truyền dịch, bù nước và điện giải....

BSCKI. Lương Minh Tuyến, Phó Trưởng Khoa Thận Lọc máu, Bệnh viện Bãi Cháy, cho biết rối loạn điện giải có các biểu hiện triệu chứng như: nhức đầu, mệt mỏi, lả người, ù tai, hoa mắt, tụt huyết áp, buồn nôn, tim đập nhanh và mạnh, chuột rút, tay chân co quắp, co giật. 

“Những trường hợp bệnh nhân nhập viện do nắng nóng ở mức độ nhẹ có thể được điều trị tại khoa, thường sẽ bù nước và điện giải, tránh suy thận cấp. Bệnh nhân nặng bị sốc nhiệt có thể phải lọc máu, điều trị hồi sức tích cực”, bác sĩ Lương Minh Tuyến nói.

Các bác sĩ khuyến cáo, sau khi làm việc hoặc di chuyển trong điều kiện nắng nóng kéo dài, người dân cần chú ý các dấu hiệu bất thường như lượng nước tiểu giảm rõ rệt hoặc nhiều giờ không đi tiểu; nước tiểu sẫm màu, vàng đậm hoặc đỏ như nước trà đặc; đau cơ dữ dội, chuột rút, co rút chân tay liên tục; mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, lơ mơ... Đây có thể là biểu hiện của tình trạng mất nước nặng hoặc suy giảm chức năng thận; người dân cần được thăm khám y tế sớm.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, mỗi nhóm tuổi có nhu cầu nước uống khác nhau. Trẻ nhỏ nên uống hơn 50 ml nước/1 kg cân nặng; người trưởng thành cần uống 2 - 2,5 lít nước/ngày; người thường xuyên vận động hoặc phải làm việc trực tiếp ngoài trời dưới nền nhiệt cao, lượng nước cần bổ sung có thể lên tới 2,5 đến 3 lít mỗi ngày.

Tuy nhiên, việc uống nước quá mức và dồn dập cũng có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe. Cơ thể chúng ta có cơ chế tự cân bằng lượng nước và các chất điện giải (đặc biệt là natri). Khi chúng ta uống quá nhiều nước trong một thời gian ngắn, lượng nước này vượt quá khả năng đào thải của thận. Nước dư thừa tích tụ trong máu sẽ làm hòa tan và hạ thấp nồng độ natri xuống mức nguy hiểm.

Khi nồng độ natri trong máu giảm sâu, nước sẽ thẩm thấu từ máu vào bên trong các tế bào. Nguy hiểm nhất là khi các tế bào não bị phù, gây ra áp lực trong hộp sọ, dẫn đến các triệu chứng như đau đầu, buồn nôn, lờ đờ, trong trường hợp nghiêm trọng có thể gây co giật, hôn mê.

Bên cạnh việc uống quá nhiều về số lượng, uống nước sai cách cũng khiến cơ thể dễ mệt mỏi hơn. Nhiều người khi đi ngoài trời nắng về cảm thấy háo nước và uống liền một lúc 1 - 2 cốc nước lớn sẽ khiến máu bị pha loãng đột ngột, làm tăng lượng mồ hôi tiết ra nhiều hơn. Khi mồ hôi ra nhiều, cơ thể lại tiếp tục mất thêm muối khoáng, cơ thể rơi vào vòng luẩn quẩn: càng uống lại càng thấy khát và mệt.

Để bù nước an toàn trong mùa nóng, người dân nên uống nước thành từng ngụm nhỏ. Luôn chia nhỏ lượng nước, uống từng ngụm từ 50 - 100 ml để các tế bào có thời gian hấp thu từ từ.  Nên ạn chế đồ uống chứa đường, caffeine hoặc cồn để tránh tăng gánh nặng chuyển hóa cho thận. 

Nếu phải lao động hoặc di chuyển lâu dưới trời nắng gắt, lượng mồ hôi đổ ra sẽ mang theo rất nhiều muối khoáng. Lúc này, việc người dân chỉ uống nước lọc thông thường sẽ không đủ. Cần bổ sung thêm bằng nước nước dừa tươi hoặc các loại nước bù điện giải để cân bằng lại lượng natri và kali cho cơ thể. Tăng cường ăn rau xanh, trái cây giàu nước và vi chất nhằm hỗ trợ thanh nhiệt, duy trì cân bằng điện giải.

Cùng với đó, trong điều kiện nắng nóng cực đoan, nhiều người có xu hướng “giải nhiệt” nhanh bằng cách tắm nước lạnh hoặc sử dụng các biện pháp làm mát đột ngột. Tuy nhiên, dưới góc nhìn sinh lý học, đây là thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với hệ tim mạch và cũng gián tiếp ảnh hưởng đến chức năng thận.

Khi cơ thể đang ở trạng thái tăng thân nhiệt, hệ mạch ngoại vi giãn rộng nhằm thải nhiệt. Tiếp xúc đột ngột với nước lạnh có thể gây co mạch nhanh, dẫn đến rối loạn huyết động tạm thời, làm giảm lưu lượng máu đến các cơ quan nội tạng, bao gồm cả thận. Nếu tình trạng này lặp lại thường xuyên, có thể ảnh hưởng đến khả năng lọc và điều hòa dịch của thận.

Ngoài ra, thay đổi nhiệt độ đột ngột còn làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người có bệnh lý nền như tăng huyết áp, bệnh tim mạch. Vì vậy, thay vì làm mát tức thì, cần hạ nhiệt cơ thể từ từ để đảm bảo an toàn.