Trong khuôn khổ thỏa thuận hòa bình sơ bộ, Mỹ sẽ cho phép Iran bán dầu trở lại ngay, đồng thời miễn trừ một số lệnh trừng phạt trong lĩnh vực ngân hàng, vận tải và bảo hiểm...

Theo các nguồn tin thân cận với bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran tiết lộ với Wall Street Journal, Washington sẽ cho phép Tehran nối lại ngay hoạt động bán dầu thô và nhiên liệu sau khi hai bên ký thỏa thuận chấm dứt chiến tranh. Đây được xem là lợi ích tài chính ban đầu mà Mỹ dành cho Iran để xuống thang xung đột.

Điều khoản miễn trừ trừng phạt đối với hoạt động bán dầu sẽ có hiệu lực ngay sau khi thỏa thuận được ký chính thức trong tuần này. Các miễn trừ cũng áp dụng với những dịch vụ cần thiết để hoàn tất giao dịch xuất khẩu dầu, gồm ngân hàng, vận tải và bảo hiểm.

Theo tổ chức phi lợi nhuận United Against Nuclear Iran, siêu tàu chở dầu thô Diona của Iran đã rời cảng Chabahar trong ngày thứ Ba (16/6) đi qua khu vực bị Mỹ phong tỏa và rời vịnh Oman, trong khi thiết bị định vị vẫn được bật. Đây là chuyến tàu chở dầu đầu tiên của Iran đi qua khu vực bị Mỹ phong tỏa kể từ khi Washington áp dụng biện pháp này vào tháng 4.

Không lâu sau đó, một siêu tàu chở dầu khác của Iran là Hero II cũng đi qua khu vực phong tỏa - theo United Against Nuclear Iran và dữ liệu theo dõi tàu biển MarineTraffic.

Theo một quan chức cấp cao của Mỹ, Iran sẽ được nới lỏng trừng phạt ngay trong giai đoạn đầu để nối lại hoạt động bán dầu. Tuy nhiên, việc duy trì sự nới lỏng này sẽ phụ thuộc vào mức độ Tehran thực hiện các yêu cầu của Washington, bao gồm mở lại eo biển Hormuz và có bước đi cụ thể đối với chương trình hạt nhân. Quan chức này cũng cho biết Iran sẽ chưa được tiếp cận khối tài sản trị giá hàng tỷ USD đang bị đóng băng.

Theo chính quyền Tổng thống Donald Trump, Mỹ và Iran đã thông qua bản ghi nhớ bằng hình thức điện tử vào Chủ nhật (14/6) và dự kiến ký chính thức trong tuần này. Nội dung bản ghi nhớ gồm gia hạn thời gian tạm dừng giao tranh, dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa mà hai bên áp đặt liên quan đến eo biển Hormuz, đồng thời tạo nền tảng cho các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân của Tehran.

Tại Mỹ và Israel, nhiều nghị sĩ và quan chức phản đối việc nới lỏng sức ép tài chính đối với Iran, cũng như giảm hiệu lực của lệnh phong tỏa do Mỹ áp đặt, khi Tehran chưa đưa ra những nhượng bộ đáng kể.

Theo ông Farzin Nadimi, nhà nghiên cứu cấp cao chuyên về Iran tại viện nghiên cứu Washington Institute, việc cho phép Iran xuất khẩu dầu đồng nghĩa Mỹ chấp nhận nhượng bộ ở một trong những đòn bẩy quan trọng nhất của Washington. Tuy nhiên, Nhà Trắng có thể cho rằng đây là điều cần thiết để đổi lấy việc mở lại eo biển Hormuz.

“Nhà Trắng xem việc nới lỏng một phần sức ép kinh tế là điều cần thiết để buộc Iran nhượng bộ. Nếu không có những lợi ích cụ thể, Mỹ sẽ rất khó khiến Tehran tiếp tục đàm phán”, ông Nadimi nhận xét.

Ông Nadimi cho rằng Mỹ vẫn có thể tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với hoạt động xuất khẩu của Iran, miễn là Washington tiếp tục duy trì lực lượng quân sự trong khu vực.

Thỏa thuận cũng để ngỏ khả năng Iran nhận được hỗ trợ tài chính lớn hơn nhiều nếu nước này chấp thuận các yêu cầu của Mỹ, gồm phá hủy kho uranium đã làm giàu và từ bỏ chương trình hạt nhân.

Trong một cuộc trao đổi với báo chí hôm thứ Hai (15/6), các quan chức cấp cao trong chính quyền ông Trump cho biết Mỹ và Iran đã thảo luận về việc nới lỏng trừng phạt, cho phép Tehran tiếp cận một phần trong khoảng 100 tỷ USD tài sản đang bị đóng băng, cũng như lập một quỹ đầu tư trị giá 300 tỷ USD để hỗ trợ tái thiết và khắc phục thiệt hại do chiến tranh.

“Chúng tôi sẵn sàng hào phóng trong việc mở cửa nền kinh tế Iran và nới lỏng trừng phạt. Có thể nói mọi phương án đều có thể được đưa ra thảo luận. Nhưng nếu Iran không có những hành động thực chất, sẽ không có nhượng bộ nào được đưa lên bàn đàm phán”, một quan chức nói.

Tổng thống Trump sau đó cho biết trên mạng xã hội rằng Mỹ sẽ không đóng góp vào quỹ 300 tỷ USD này.

Các lợi ích tài chính dành cho Iran là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất trong nỗ lực của ông Trump nhằm chấm dứt chiến tranh. Ông Trump từng nhiều lần chỉ trích cựu Tổng thống Barack Obama mang lại lợi ích lớn cho Iran khi ký thỏa thuận hạt nhân năm 2015. Trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này.

So với việc chuyển tiền trực tiếp hoặc giải phóng ngay tài sản bị đóng băng, cho phép Iran bán dầu có thể là cách dễ chấp nhận hơn về mặt chính trị đối với Washington để giúp Tehran có thêm nguồn tài chính.

Theo bà Sima Shine, cựu quan chức cấp cao của cơ quan tình báo Israel Mossad, hiện làm việc tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia ở Tel Aviv, bước đi này cho phép Washington trao cho Iran một động lực kinh tế cụ thể, đồng thời có thể góp phần hạ nhiệt giá năng lượng toàn cầu. Bà cho rằng bản ghi nhớ Mỹ - Iran nhằm chấm dứt chiến tranh vốn đã bao gồm điều khoản Mỹ dỡ bỏ phong tỏa các hải cảng của Iran.

“Khi lệnh phong tỏa được gỡ bỏ, Iran dù gì cũng vẫn sẽ nối lại hoạt động bán dầu, kể cả qua các kênh không chính thức. Vì vậy, cho phép Tehran bán dầu một cách công khai và hợp pháp có thể là lựa chọn tốt hơn”, bà Shine nhận xét.

Theo một số nguồn tin, bản ghi nhớ cũng để ngỏ khả năng Mỹ cho phép Iran sử dụng một phần tài sản đang bị đóng băng để thực hiện các khoản thanh toán do ngân hàng trung ương Iran chỉ định. Một nguồn tin cho biết Washington có sự linh hoạt nhất định trong việc giải phóng các tài sản này. Vì vậy, Iran có thể được tiếp cận một phần số tiền bị đóng băng trước khi hai bên đạt thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân và các vấn đề khác.

Iran cho biết nước này muốn được tiếp cận trước khoảng 12 tỷ USD trong số tài sản đang bị đóng băng, sau đó nhận thêm 24 tỷ USD trong giai đoạn đàm phán 60 ngày theo thỏa thuận.

Theo ước tính, Iran có khoảng 100 tỷ USD tài sản bị đóng băng do các lệnh trừng phạt của Mỹ. Phần lớn số tiền này là nguồn thu từ các thương vụ bán dầu trước đây và dự trữ tài chính của Iran ở nước ngoài.

Việc giải phóng tài sản có thể không đem lại lợi ích lớn bằng nới lỏng trừng phạt, vì Iran chỉ được tiếp cận một phần tiền sẵn có, thay vì khôi phục rộng hơn các hoạt động kinh tế và thương mại. Tuy nhiên, một khi các khoản tiền này đã được chuyển cho Iran, Mỹ sẽ khó thu hồi lại. Trong khi đó, các lệnh trừng phạt vẫn có thể được tái áp đặt. Vì vậy, với Tehran, lợi ích từ việc được giải phóng tài sản có thể bền vững hơn.

Phần lớn số tiền bị đóng băng đang nằm ở nước ngoài, đặc biệt là tại Trung Quốc. Đây là nguồn thu từ dầu mỏ được tích lũy trong nhiều năm, nhưng không thể chuyển về Iran do hệ thống ngân hàng của Tehran bị trừng phạt.

Ngoài ra, Iran còn có khoảng 6 tỷ USD nguồn thu từng được chính quyền Tổng thống Joe Biden cho phép chuyển tới Qatar trong khuôn khổ thỏa thuận trao đổi tù nhân năm 2023. Một khoản khác, khoảng 1 tỷ USD, đang được giữ tại Oman. Tuy nhiên, sau vụ tấn công do lực lượng Hamas dẫn đầu nhằm vào Israel ngày 7/10/2023, cả hai khoản tiền này đều bị hạn chế tiếp cận, dù không có lệnh phong tỏa chính thức.

Ngoài ra, Iran được cho là còn có khoảng 15 tỷ USD tại các ngân hàng Iraq, chủ yếu là tiền thu được từ hoạt động bán điện và khí đốt tự nhiên cho nước này.