Việt Nam đã chính thức triển khai thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho giai đoạn 2025-2026 với 110 cơ sở trọng điểm thuộc lĩnh vực nhiệt điện, sắt thép và xi măng. Đây không chỉ là bước thử nghiệm kỹ thuật khắt khe mà còn là thông điệp mạnh mẽ về việc định hình lại phương thức sản xuất và quản trị phát thải tại các doanh nghiệp có lượng phát thải khí nhà kính lớn...

Bộ Nông nghiệp và Môi trường mới đây ban hành Quyết định số 699/QĐ-BNNMT, đánh dấu sự bắt đầu của quá trình thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho hai năm 2025 và 2026. Việc triển khai dựa trên nền tảng pháp lý từ Nghị định số 119/2025/NĐ-CP của Chính phủ, sửa đổi, bổ sung cho Nghị định số 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn.

Sự chuyển đổi từ việc kiểm kê khí nhà kính đơn thuần sang phân bổ hạn ngạch phát thải đòi hỏi doanh nghiệp phải có sự hiểu biết thấu đáo về các quy định mới, đặc biệt là sự khác biệt mang tính bản chất giữa hoạt động kiểm kê khí nhà kính và cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính.

TIÊU CHÍ LỰA CHỌN CÁC CƠ SỞ THÍ ĐIỂM PHÂN BỔ HẠN NGẠCH

Theo quy định, đối tượng tham gia thí điểm là 110 cơ sở thuộc ba lĩnh vực then chốt có cường độ phát thải khí nhà kính cao nhất trong nền kinh tế, gồm nhiệt điện, sản xuất sắt thép và sản xuất xi măng. Để được lựa chọn vào danh sách này, các cơ sở phải đáp ứng đầy đủ ba tiêu chí sàng lọc khắt khe.

Thứ nhất, cơ sở nằm trong danh mục các lĩnh vực và cơ sở phát thải khí nhà kính bắt buộc phải thực hiện kiểm kê, được quy định tại phụ lục Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg.

Thứ hai, tiêu chí mang tính quyết định về mặt dữ liệu lịch sử là cơ sở đã hoạt động thương mại từ ngày 01/01/2022. Điều kiện này nhằm đảm bảo cơ quan quản lý có đủ chuỗi dữ liệu phát thải khí nhà kính liên tục trong ba năm từ 2022-2024, từ đó làm căn cứ để xác định hạn ngạch phát thải khí nhà kính phù hợp theo các phương pháp quy định tại Nghị định 119/2025/NĐ-CP.

Thứ ba, tập trung vào đặc thù công nghệ của từng ngành, đảm bảo tính đại diện và khả năng kiểm soát phát thải khí nhà kính cao nhất.

Cụ thể, với ngành nhiệt điện, đối tượng thí điểm là các nhà máy nhiệt điện than, dầu và khí. Đối với ngành sắt thép, quá trình thí điểm chỉ tập trung vào các cơ sở sản xuất thép thô. Trong ngành xi măng, chỉ những cơ sở có hoạt động sản xuất clinker mới đưa vào danh sách thí điểm.

Phân tích lý do tập trung ưu tiên vào các lĩnh vực và các công đoạn cụ thể này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng do lượng phát thải khí nhà kính trực tiếp (Phạm vi 1) từ ba lĩnh vực này hiện chiếm tới hơn 40% tổng lượng phát thải của Việt Nam.

Trong ngành sắt thép, riêng công đoạn sản xuất thép thô đã chiếm trên 85% tổng phát thải của ngành, chủ yếu phát sinh trực tiếp từ tiêu thụ nhiên liệu và nguyên liệu đầu vào. Tương tự, trong lĩnh vực xi măng, công đoạn sản xuất clinker chiếm hơn 90% tổng lượng phát thải toàn ngành do các phản ứng hóa học trong quá trình phân hủy nguyên liệu chứa gốc cacbonat và việc đốt nhiên liệu hóa thạch.

Việc tập trung vào thép thô và clinker còn có ý nghĩa quan trọng trong chuẩn hóa dữ liệu, vì đây là những sản phẩm có tính đồng nhất cao, cho phép quy đổi về một đơn vị đo lường chung. Điều này tạo tiền đề thuận lợi để áp dụng phương pháp phân bổ hạn ngạch khí nhà kính dựa trên lượng phát thải trung bình trên một đơn vị sản phẩm theo đúng quy định của Nghị định 119/2025/NĐ-CP.

Ngược lại, các công đoạn như cán thép, gia công thép hoặc nghiền xi măng độc lập có những đặc thù chưa phù hợp để đưa vào diện thí điểm phân bổ hạn ngạch giai đoạn đầu. Các cơ sở này có số lượng rất lớn, sản phẩm đầu ra vô cùng đa dạng về chủng loại và quy cách, dẫn đến mức tiêu thụ năng lượng và phát thải khí nhà kính khác nhau rõ rệt, gây khó khăn lớn cho việc xác định một đơn vị sản phẩm chung để tính toán định mức phát thải khí nhà kính.

Ngoài ra, lượng phát thải từ các công đoạn này chủ yếu là gián tiếp thuộc Phạm vi 2, phát sinh từ tiêu thụ điện năng và chiếm tỷ trọng không cao trong tổng phát thải của ngành (dưới 15% với thép và dưới 10% với xi măng). Do đó, việc loại trừ các cơ sở này trong giai đoạn thí điểm là một bước đi thận trọng nhằm tập trung nguồn lực quản lý vào những "điểm nóng" phát thải lớn nhất, đảm bảo tính hiệu quả của quá trình thí điểm.

NHỮNG LƯU Ý TRONG KIỂM KÊ KHÍ NHÀ KÍNH

Một trong những vấn đề cốt lõi mà các doanh nghiệp cần phân biệt rõ là sự khác biệt giữa kiểm kê khí nhà kính theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP và kiểm kê khí nhà kính phục vụ phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính.

Cụ thể, kiểm kê khí nhà kính định kỳ theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP được xem là bước rà soát mang tính diện rộng, nhằm xác định toàn bộ các nguồn phát thải phát sinh từ mọi hoạt động sản xuất và vận hành tại cơ sở.

Đây là cơ chế giúp doanh nghiệp nắm bắt toàn cảnh bức tranh dấu chân carbon, từ đó thiết lập nền tảng báo cáo và thực hiện các cam kết giảm nhẹ chung theo quy định. Cách tiếp cận này bao quát tất cả các nguồn phát thải ở quy mô cơ sở nhưng chưa đi sâu vào việc bóc tách định mức kỹ thuật cho từng công đoạn hay loại sản phẩm riêng biệt.

Trong khi đó, kiểm kê khí nhà kính phục vụ thí điểm phân bổ hạn ngạch cho năm 2025 và 2026 đánh dấu sự chuyển dịch quan trọng sang tiếp cận theo chiều sâu, tập trung vào cường độ phát thải của từng loại sản phẩm cụ thể tại các công đoạn then chốt.

Điều này đồng nghĩa với việc ngay cả những tổ hợp sản xuất tích hợp khép kín, nguồn phát thải cũng chỉ được tính toán tập trung cho công đoạn thượng nguồn có cường độ phát thải cao nhất để xác định chính xác "dấu chân carbon của sản phẩm". Phương pháp này không chỉ đảm bảo sự công bằng, minh bạch giữa các loại hình công nghệ trong cùng một ngành mà còn là căn cứ khoa học để cơ quan quản lý phân bổ hạn ngạch sát với thực tế sản xuất của từng doanh nghiệp.

Một điểm đặc biệt quan trọng cần lưu ý trong kiểm kê phục vụ thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính năm 2025-2026 là việc áp dụng các "Bậc kiểm kê" khác nhau cho từng nguồn phát thải. Đối với các nguồn phát thải trực tiếp từ đốt nhiên liệu hóa thạch, phương pháp Bậc 1 được áp dụng dựa trên các hệ số mặc định.

Tuy nhiên, đối với các nguồn phát thải từ quá trình công nghiệp như tiêu thụ nguyên liệu trong luyện thép hay phân hủy cacbonat khi nung clinker, phương pháp Bậc 2 (Tier 2) được áp dụng. Việc áp dụng Bậc 2 đòi hỏi dữ liệu chi tiết hơn, giúp phân loại chính xác những cơ sở đang sở hữu công nghệ tiên tiến, phát thải thấp so với những cơ sở có công nghệ lạc hậu hơn.

Cơ quan quản lý cũng lưu ý rằng danh mục các cơ sở phải thực hiện kiểm kê không phải cố định mà sẽ được rà soát, cập nhật định kỳ 2 năm một lần. Những cơ sở chưa nằm trong danh mục của Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg hoặc mới đi vào vận hành thương mại sau ngày 01/01/2022 cần chủ động xây dựng hệ thống dữ liệu từ bây giờ để sẵn sàng cho kỳ phân bổ tiếp theo giai đoạn 2027-2028.

Việc chuyển dịch từ cơ chế báo cáo tự nguyện sang quản lý bằng hạn ngạch bắt buộc là một "bài kiểm tra" quan trọng về năng lực quản trị của doanh nghiệp. Điểm đặc biệt cần lưu ý là kiểm kê phục vụ phân bổ hạn ngạch yêu cầu xác định "dấu chân carbon của sản phẩm" với phạm vi hẹp nhưng sâu hơn kiểm kê thông thường. Theo đó, doanh nghiệp phải tập trung xác định chính xác nguồn phát thải trực tiếp từ đốt nhiên liệu cố định và các quá trình công nghiệp liên quan trực tiếp đến sản phẩm chủ đạo như điện, thép thô hoặc clinker.

Trong quá trình này, doanh nghiệp cần quan tâm áp dụng đúng các "Bậc kiểm kê" theo quy định. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng lộ trình giảm phát thải dựa trên đánh giá kỹ lưỡng tiềm năng kỹ thuật, năng lực tài chính và mục tiêu tăng trưởng dài hạn. Thực hiện tốt các bước này không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý mà còn tạo dựng uy tín trên thị trường, tối ưu hóa chi phí sản xuất và mở ra cơ hội tham gia sâu rộng vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu.