Đằng sau chiến dịch siết các nền tảng đầu tư xuyên biên giới, Trung Quốc dường như không muốn ngăn dòng vốn ra nước ngoài mà muốn kiểm soát đường đi của dòng vốn đó. Hồng Kông đang được tái định vị thành cửa ngõ trung tâm của một hệ sinh thái tài chính lấy đồng nhân dân tệ làm hạt nhân…

Theo hãng tin CNA, những tuần gần đây, Bắc Kinh đã áp đặt các hình phạt nặng đối với ba nền tảng đầu tư phổ biến là Futu, Tiger Brokers và Longbridge - những công cụ được nhiều nhà đầu tư Trung Quốc sử dụng để mua cổ phiếu và các quỹ đầu tư ở nước ngoài.

Ở góc nhìn bề mặt, động thái này có thể được xem là một bước đi nhằm siết chặt kiểm soát vốn và hạn chế khả năng đầu tư ra nước ngoài của người dân Trung Quốc. Trong bối cảnh nền kinh tế trong nước đối mặt với nhiều thách thức, từ thị trường bất động sản suy yếu đến áp lực giảm phát kéo dài, việc ngăn dòng tiền chảy ra nước ngoài dường như là một lựa chọn hợp lý.

Tuy nhiên, theo bà Diana Choyleva, chuyên gia kinh tế của Enodo Economics, cách lý giải này chưa phản ánh đầy đủ bản chất của những gì đang diễn ra.

Nếu mục tiêu của Bắc Kinh chỉ đơn thuần là giữ nguồn tiết kiệm của người dân ở lại trong nước, sẽ rất khó giải thích vì sao Hồng Kông lại đang trải qua giai đoạn sôi động nhất về các đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) trong nhiều năm trở lại đây.

Theo bà Choyleva, Trung Quốc không tìm cách ngăn dòng vốn vượt qua biên giới. Điều Bắc Kinh muốn là bảo đảm dòng vốn đó đi qua những kênh mà cơ quan quản lý có thể theo dõi, kiểm soát và điều tiết khi cần thiết.

DÒNG VỐN ĐƯỢC PHÉP RA NƯỚC NGOÀI, NHƯNG PHẢI ĐI ĐÚNG “CỬA”

Khi nhìn lại những chính sách tài chính mà Trung Quốc triển khai trong vài năm gần đây, có thể thấy một logic nhất quán đang dần hình thành.

Thay vì đóng cửa hệ thống tài chính, Bắc Kinh đang xây dựng những “hành lang được cấp phép” để dòng vốn có thể lưu chuyển giữa Trung Quốc và phần còn lại của thế giới.

Một trong những ví dụ rõ nét nhất là các chương trình Stock Connect và Wealth Management Connect. Đây là những cơ chế được thiết kế nhằm kết nối nhà đầu tư tại Trung Quốc đại lục với thị trường tài chính Hồng Kông thông qua những quy trình được giám sát chặt chẽ.

Song song với đó, các chương trình Nhà đầu tư tổ chức trong nước đủ điều kiện (QDII) và Nhà đầu tư tổ chức nước ngoài đủ điều kiện (QFII) cũng liên tục được mở rộng. Các cơ chế này cho phép các tổ chức tài chính Trung Quốc đầu tư ra nước ngoài và tạo điều kiện để nhà đầu tư quốc tế tiếp cận thị trường Trung Quốc trong khuôn khổ mà Bắc Kinh kiểm soát.

Xu hướng này còn thể hiện ở việc ngày càng nhiều doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc lựa chọn niêm yết tại Hồng Kông thay vì New York. Đồng thời, thị trường trái phiếu của Hồng Kông cũng đang cung cấp số lượng ngày càng lớn các sản phẩm được định giá bằng đồng nhân dân tệ.

Dưới góc nhìn đó, chiến dịch xử lý các nền tảng như Futu, Tiger Brokers hay Longbridge không phải là một động thái đơn lẻ. Đây là một phần trong chiến lược được xây dựng từ nhiều năm qua nhằm hạn chế những hoạt động đầu tư xuyên biên giới mà Bắc Kinh cho là diễn ra ngoài phạm vi giám sát của cơ quan quản lý.

Nói cách khác, điều Trung Quốc phản đối không phải là việc người dân đầu tư ra nước ngoài. Điều họ phản đối là việc các dòng vốn đó vận hành thông qua những kênh nằm ngoài tầm nhìn của Nhà nước.

Sự khác biệt này rất quan trọng bởi nó cho thấy Bắc Kinh đang tìm cách tái định hình cách thức dòng vốn lưu chuyển, thay vì ngăn chặn hoàn toàn quá trình đó.

HỒNG KÔNG TRỞ THÀNH CÁNH CỔNG GIỮA NHÂN DÂN TỆ VÀ ĐÔ LA MỸ

Sự bùng nổ của thị trường IPO tại Hồng Kông trong thời gian gần đây phản ánh rõ nét quá trình tái cấu trúc đó.

Khi các con đường đầu tư không chính thức dần bị thu hẹp, những kênh được cấp phép và giám sát chính thức ngày càng trở nên quan trọng hơn. Các doanh nghiệp muốn tiếp cận nguồn vốn khổng lồ từ nhà đầu tư Trung Quốc ngày càng có động lực niêm yết tại Hồng Kông. Ngược lại, những nhà đầu tư Trung Quốc muốn mở rộng danh mục tài sản ra nước ngoài cũng ngày càng phải dựa vào các sản phẩm tài chính được cung cấp thông qua thị trường này.

Theo bà Choyleva, chính cơ chế vận hành của Stock Connect cho thấy rõ triết lý của Bắc Kinh.

Nhà đầu tư đại lục có thể sử dụng hệ thống này để mua cổ phiếu niêm yết tại Hồng Kông. Tuy nhiên, khi bán cổ phiếu và hiện thực hóa lợi nhuận, dòng tiền cuối cùng vẫn quay trở lại hệ thống tài chính trong nước dưới dạng nhân dân tệ. Điều đó đồng nghĩa với việc dòng vốn được phép tiếp cận thị trường quốc tế nhưng không hoàn toàn rời khỏi quỹ đạo tài chính của Trung Quốc.

Trong nhiều năm, Hồng Kông được xem là “cửa sổ nhìn ra thế giới” của Trung Quốc. Nhưng vai trò đó đang thay đổi. Đặc khu này ngày càng được tái định vị thành một “cánh cổng được kiểm soát” giữa hai thế giới tài chính: một bên là hệ thống lấy đồng nhân dân tệ làm trung tâm và bên kia là hệ thống toàn cầu vận hành chủ yếu dựa trên đồng đô la Mỹ.

Đối với Bắc Kinh, đây là một mô hình mang lại nhiều lợi ích. Hồng Kông vẫn duy trì được tính quốc tế đủ lớn để thu hút các nhà đầu tư toàn cầu, nhưng đồng thời vẫn nằm trong một không gian mà Trung Quốc có khả năng giám sát và gây ảnh hưởng đáng kể.

Cách tiếp cận này cũng giúp Bắc Kinh giải quyết một bài toán không hề đơn giản: đáp ứng nhu cầu đầu tư quốc tế ngày càng tăng của người dân mà không phải chấp nhận tự do hóa hoàn toàn tài khoản vốn.

THAM VỌNG XÂY DỰNG MỘT HỆ SINH THÁI TÀI CHÍNH SONG SONG

Chiến lược hiện nay của Trung Quốc không làm thay đổi những động lực cơ bản khiến các hộ gia đình muốn đầu tư ra nước ngoài. Giống như các nhà đầu tư ở nhiều quốc gia khác, người dân Trung Quốc mong muốn đa dạng hóa tài sản, tìm kiếm lợi suất cao hơn và giảm bớt sự phụ thuộc vào các kênh đầu tư trong nước.

Việc đóng lại các kênh đầu tư không chính thức không khiến nhu cầu đó biến mất. Nó chỉ khiến nhu cầu được chuyển hướng sang những con đường mà Bắc Kinh cho phép.

Trong nhiều thập kỷ, phần lớn lượng tiết kiệm dư thừa của Trung Quốc được đưa ra thế giới thông qua Nhà nước. Ban đầu, nguồn vốn này được tích lũy dưới dạng dự trữ ngoại hối và đầu tư vào các tài sản nước ngoài, trong đó có một lượng lớn trái phiếu kho bạc Mỹ. Sau đó, nguồn lực tài chính này tiếp tục được sử dụng để hỗ trợ các sáng kiến chiến lược như Vành đai và Con đường (BRI). Nói cách khác, các quyết định về việc nguồn vốn của Trung Quốc được đầu tư ở đâu chủ yếu do Nhà nước đưa ra.

Theo bà Choyleva, giai đoạn tiếp theo có thể sẽ khác. Thông qua việc mở rộng vai trò của Hồng Kông, Trung Quốc đang từng bước cho phép các hộ gia đình và tổ chức tư nhân tham gia nhiều hơn vào quá trình ra quyết định đầu tư. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc Bắc Kinh chấp nhận dòng vốn hoàn toàn tự do.

Mục tiêu của Trung Quốc là mở rộng quyền lựa chọn nhưng không từ bỏ quyền kiểm soát. Kết quả là một mô hình nằm giữa hai thái cực. Đó không phải là một hệ thống tài chính khép kín hoàn toàn, nhưng cũng không phải là mô hình tự do hóa tài chính theo kiểu phương Tây.

Xa hơn, những động thái hiện nay cho thấy Trung Quốc đang âm thầm xây dựng một hệ sinh thái tài chính song song lấy đồng nhân dân tệ làm trung tâm.

Trong nhiều thập kỷ qua, hệ thống tài chính toàn cầu vận hành chủ yếu dựa trên đồng đô la Mỹ. Hệ sinh thái tài chính nhân dân tệ hiện chưa thể thay thế hệ thống đó, và có lẽ đó cũng chưa phải mục tiêu trước mắt của Bắc Kinh.

Tuy nhiên, sự tồn tại của hai hệ sinh thái tài chính song song sẽ khiến môi trường đầu tư toàn cầu trở nên phức tạp hơn.

Dòng vốn lưu chuyển thông qua Hồng Kông ngày càng chịu sự giám sát của Trung Quốc, trong khi hệ thống tài chính dựa trên đồng đô la Mỹ vẫn vận hành theo luật pháp và các thể chế của Mỹ.

Một doanh nghiệp niêm yết tại New York phải chấp nhận các yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt hơn cùng nguy cơ kiện tụng lớn hơn, nhưng đổi lại được hưởng lợi từ tính minh bạch và khả năng dự báo của hệ thống pháp lý Mỹ. Trong khi đó, niêm yết tại Hồng Kông có thể đòi hỏi ít thủ tục pháp lý hơn, song nhà đầu tư cũng phải cân nhắc tới mức độ ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với thị trường.

Mục tiêu của Trung Quốc không phải thay thế hệ thống đồng đô la trong một sớm một chiều. Điều Bắc Kinh hướng tới là xây dựng những thị trường vốn sâu rộng hơn, mở rộng phạm vi sử dụng của đồng nhân dân tệ và phát triển một hệ sinh thái tài chính đủ lớn để vận hành song song với hệ thống hiện hữu.

Trong chiến lược đó, Hồng Kông được xem là mắt xích trung tâm. Đặc khu này đang trở nên quốc tế hơn, nhưng theo những điều kiện do Trung Quốc đặt ra. Vì vậy, theo bà Choyleva, việc xem những động thái siết đầu tư xuyên biên giới hiện nay là dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh đang rút lui khỏi quá trình hội nhập tài chính toàn cầu không chỉ là một cách hiểu thiếu đầy đủ, mà còn có thể dẫn đến những đánh giá sai lầm về hướng đi dài hạn của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.